Psychoterapia Par skoncentrowana na procesie
Zanim para zacznie cokolwiek do siebie mówić, jest już sobą nawzajem dotknięta.
Wprowadzenie
Zaczynamy od tego, co już jest między Wami
Zanim para zacznie cokolwiek do siebie mówić, jest już sobą nawzajem dotknięta. Ciało jednej osoby napina się na dźwięk kroków drugiej. Jedno oddycha swobodniej, gdy drugie wraca do domu w określonym nastroju. Nie ma w relacji neutralnego punktu zero, od którego dwoje obcych zaczyna rozmowę. Jest długa, cicha historia wzajemnego wpływu — często zniekształcona, czasem zraniona, ale zawsze obecna.
To stąd zaczynamy. W Instytucie Obecności rozwijamy podejście do pracy z parą oparte na myśleniu procesowym Eugene'a Gendlina — na filozofii implicite, praktyce Focusingu oraz A Process Model. Nie jest to gotowa metoda przeniesiona z innego języka. To droga, którą badamy, opisujemy i pogłębiamy — krok po kroku, z uwagą dla każdego rozróżnienia. Traktujemy ją jako coś, co dopiero się staje.
Punkt wyjścia
Para nie jest sumą dwóch osób
W klasycznych ujęciach pracy z parą zaczyna się zwykle od komunikacji, konfliktu czy stylów przywiązania. My zaczynamy głębiej — od pytania, czym jest relacja jako żywy proces.
W A Process Model Gendlin nie zaczyna od oddzielnego organizmu, który dopiero potem „wchodzi w środowisko". Zaczyna od procesu body–environment — żywego procesu, w którym ciało jest zarazem interakcją i tożsamością ze swoim środowiskiem. Przeniesione na parę oznacza to coś bardzo konkretnego: ciało każdej osoby staje się częścią środowiska, w którym żyje ciało drugiej.
To nie metafora. Ton głosu jednej osoby realnie zmienia oddech drugiej. Milczenie może zatrzymać ciało partnera. Spojrzenie, gest, sposób wejścia do pokoju — to nie dodatek do relacji. To środowisko, w którym drugi człowiek albo może dalej oddychać, czuć i mówić, albo zaczyna się kurczyć, bronić, wycofywać.
Ciało nie jest zamkniętą rzeczą, która dopiero potem spotyka środowisko. Ciało jest procesem środowiskowym.
Implying i occurring
Co się implikuje, a co wydarza
Gendlin proponuje, by zamiast mówić o dwóch oddzielnych rzeczach, rozróżnić implying i occurring — to, co ciało implikuje, i to, co faktycznie się wydarza.
Każde z dwojga coś implikuje: dalsze możliwe kroki, potrzeby, dawne zranienia, pragnienie bliskości, sposoby przetrwania. Potem coś się wydarza. Ona mówi zdanie. On milknie. On przewraca oczami. Ona przyspiesza. On wychodzi z pokoju. Ona płacze. Każde takie wydarzenie może albo nieść proces dalej, albo go zatrzymać.
Dlatego pytania, od których zaczynamy, nie brzmią „kto ma rację?". Brzmią łagodniej i dokładniej: co jedno ciało implikowało, co drugie usłyszało, co naprawdę się wydarzyło — i czy to poniosło proces dalej, czy go zatrzymało.
Carrying forward
Kiedy relacja idzie dalej
Centralnym pojęciem jest carrying forward — niesienie procesu naprzód. Relacja rozwija się nie wtedy, gdy odpowiedź partnera jest idealna, lecz gdy jest wystarczająco żywa, by doświadczenie mogło przejść do następnego kroku.
Ktoś mówi: „Czuję się sama." Jej ciało nie implikuje wykładu o tym, że on przecież pracuje i robi zakupy. Implikuje raczej: zatrzymaj się przy mnie; zobacz mnie; nie poprawiaj mnie od razu; bądź przez chwilę moim środowiskiem.
Jeśli pada odpowiedź „No przecież jestem w domu, o co ci chodzi?" — coś się wydarza, ale proces się zatrzymuje. Jeśli pada „Słyszę, że jesteś sama. Nie wiem jeszcze, co powiedzieć, ale chcę przy tym z Tobą zostać" — nic nie zostaje rozwiązane, a jednak coś rusza dalej. To mikro-carrying forward relacji: drobny moment, w którym życie między dwojgiem ludzi znów może oddychać.
Reiterative implying
Dlaczego wracają te same konflikty
Jeśli to, co było implikowane, nie znajduje odpowiedzi, ciało nadal to implikuje. To, co nie zostało poniesione dalej, powraca — jako reiterative implying, ponawiane implikowanie.
To właściwie opis chronicznego konfliktu w parze. Para nie powtarza tej samej kłótni z braku dojrzałości czy ze złośliwości. Powtarza ją, bo coś w procesie relacyjnym nie dostało właściwej odpowiedzi. Wraca więc nie jako temat, lecz jako ciało, ton, napięcie, „znowu to samo".
Ona: Nigdy mnie nie słuchasz.
On: Znowu przesadzasz.
Na poziomie treści rozmawiają o słuchaniu. Pod spodem dzieje się coś głębszego: u niej może być implikowane „chcę poczuć, że moje wnętrze ma dla Ciebie znaczenie", u niego „chcę nie czuć się oskarżony i niewystarczający". Ponieważ żadne z tych miejsc nie znajduje środowiska, oboje wracają do tej samej pętli. Dlatego nie staramy się tylko zakończyć kłótni. Szukamy tego, co w niej od lat próbuje się wydarzyć.
Empatia
Empatia jako tworzenie środowiska
W tym ujęciu empatia przestaje znaczyć „rozumiem, co mówisz". Zaczyna znaczyć: staję się dla Twojego doświadczenia środowiskiem, w którym może się ono dalej rozwinąć.
Empatyczna odpowiedź nie powtarza treści i nie jest parafrazą. Daje miejsce temu, co jeszcze nie ma słów — i przez to pozwala temu pójść dalej. To bardzo delikatna praca. Często to, co w relacji się broni, nigdy wcześniej nie miało dobrego środowiska, w którym mogłoby bezpiecznie być. Partner dotyka tego miejsca — czasem przypadkiem — i ono zaczyna się chronić. Wtedy przestaje on być „sprawcą problemu", a staje się częścią środowiska, w którym coś bardzo starego albo bardzo kruchego próbuje znaleźć nowe życie.
Trzy poziomy
Ja, Ty-jako-środowisko, My
Pracujemy na trzech poziomach jednocześnie, w naturalnym, niespiesznym tempie.
Ja w sobie. Każda osoba uczy się zatrzymać przy własnym doświadczeniu, zanim padnie automatyczna odpowiedź: co się we mnie teraz dzieje, gdzie to czuję w ciele, czy mogę najpierw poczuć, a dopiero potem odpowiedzieć. To klasyczny ruch Focusingu — od reakcji do felt sense.
Ty jako środowisko dla mnie. Bez oskarżania uczymy się zauważać, jak na siebie działamy: „kiedy mówisz tym tonem, coś we mnie przestaje oddychać; kiedy patrzysz łagodniej, coś może wrócić".
My. Najważniejszy poziom — to, co dzieje się między dwojgiem ludzi. Gdyby ta przestrzeń mogła coś powiedzieć, co by powiedziała? Co w tej relacji chce dostać więcej miejsca?
Zakończenie
Droga, która się staje
Pracę z parą rozumiemy jako naturalne pogłębienie tego, co od lat towarzyszy nam w pracy z osobą — z doświadczeniem, z ciałem i z tym, co implicite. Nie traktujemy tego jako gotowego produktu, lecz jako podejście, któremu świadomie i ostrożnie nadajemy język, formę i miejsce.
Jeśli między Wami jest coś ważnego, można dać temu spokojniejszą, uważniejszą przestrzeń.
Bibliografia i źródła
- Gendlin, E. T. (1997). A Process Model. New York: The Focusing Institute. (Wyd. Northwestern University Press, 2018). [Northwestern University Press]
- Gendlin, E. T. (1996). Focusing-Oriented Psychotherapy: A Manual of the Experiential Method. New York: Guilford Press. [Guilford Press]
- Gendlin, E. T. (1978). Focusing. New York: Bantam Books. [Focusing Institute]
- Gendlin, E. T. (1962). Experiencing and the Creation of Meaning: A Philosophical and Psychological Approach to the Subjective. New York: Free Press of Glencoe. [Northwestern University Press]
- Gendlin, E. T. (1992). The Primacy of the Body, not the Primacy of Perception. Man and World, 25(3–4), 341–353. [DOI: 10.1007/BF01252424] · [Focusing Institute — pełny tekst]
- Gendlin, E. T. (1990). Presence and Interaction in Psychotherapy. W: Client-Centered and Experiential Psychotherapy in the Nineties. Leuven University Press. [Focusing Institute — pełny tekst]
- Gendlin, E. T. (1973). Experiential Psychotherapy. W: Current Psychotherapies, R. Corsini (red.). Itasca: F.E. Peacock. [Focusing Institute — pełny tekst]